حق و لكن * ( لَعَنَهُمُ اللَّه ) * رانده است خدا ايشان را از لطف و توفيق خود و خذلان ايشان كرده و تخليه ايشان نموده * ( بِكُفْرِهِمْ ) * بسبب ناگرويدن ايشان بر وجه عناد و انكار با وجود آيات داله بر وجوب ايمان و به جهت اين استعداد ايمان از ايشان منتفى شده يا آنكه اباى قلوب ايشان از آنچه محمد ص مىگويد و بر ايشان ميخواند به جهت خللى نيست كه در آن باشد بلكه جهت آنست كه حقتعالى خذلان ايشان كرد بسبب كفر و عناد ايشان كما قال اللَّه تعالى فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ و يا آنكه ايشان جماعت كفره‌اند و ملعون و مردود از رحمت الهى پس از كجا است دعوى علم ايشان و استغناى ايشان از تو و آيه دليلست بر آنكه كفر فعل عبد است زيرا كه اگر فعل خدا ميبود سزاوار لعن نميشدند * ( فَقَلِيلًا ما يُؤْمِنُونَ ) * پس بايمان آوردنى اندك ايمان ميآرند يعنى ببعضى كتاب تصديق ميكنند و از بيشتر آن اعراض ميكنند و نميگروند پس نصب قليلا بر مصدرية است و تقدير اينست كه ( ايمانا قليلا يؤمنون ) و نزد بعضى مراد بقلة ايمان نفى ايمانست يعنى به هيچ چيز ايمان نميآورند و ذكر قلت شيء و ارادهء عدم آن در كلام عرب شايع است كما يقال ( قل ما رأيت هذا قط اى ما رايت هذا قط ) و ما مزيده و تنكير قليلا كه از براى مبالغه است در تقليل مؤيد قول ثانيست و نزد بعضى نصب آن بر حاليت است اى ( يؤمنون و هم قليل ) يعنى در حالتى كه اندكند ايمان آورده‌اند مانند ابن سلام و اصحاب او و نزد بعضى تقدير اينست كه ( بقليل ما يؤمنون ) كه حذف جاره كرده‌اند و فعل به آن وصل كرده‌اند و منصوب ساخته و اين قول موافق تفسير قول اولست * ( وَلَمَّا جاءَهُمْ ) * و آن هنگام كه آمد بديشان * ( كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّه ) * نوشتهء از نزد خدا يعنى قرآن * ( مُصَدِّقٌ ) * كه تصديق كننده است يعنى موافقست * ( لِما مَعَهُمْ ) * مر آن چيزى را كه با ايشانست يعنى تورية از توحيد و نبوت و وقوع بعث و نشور و غير آن از اصول دين جواب لما محذوفست و لما ثانيه دالست بر آن يعنى چون كتابى بايشان آمد كه موافق تورية است در اصول دين اسلام نگرويدند به آن و تصديق نكردند به آن * ( وَكانُوا مِنْ قَبْلُ ) * و حال آنكه بودند پيش از فرود آمدن اين كتاب كه در وقت اضطرار و درماندگى * ( يَسْتَفْتِحُونَ ) * طلب فتح و نصرت ميكردند بدان كتاب و به كسى كه اين بر او فرود آيد و سبب آن بود كه هر گاه كفار عرب قصد يهود كردندى و كار بر ايشان تنگ شدى دست ها برداشتندى و گفتندى ( اللهم انصرنا بنبى آخر الزمان المنعوت فى التورية ) بار خدايا از تو نصرت ميخواهيم به محمد ص كه پيغمبر آخر الزمان است و در توريه وصف او مذكور است ( على الَّذين